Kernenergie, halal of haram licht?

Kernenergie wordt door sommigen gepresenteerd als de schone oplossing voor klimaatverandering. Geen CO₂-uitstoot met een hoge energieopbrengst. Bovendien zouden moderne kerncentrales veiliger zijn dan ooit. Ze nemen weinig ruimte in en kunnen continu energie leveren (in tegenstelling tot zon of wind). Ook argumenteren voorstanders dat kerncentrales landen minder afhankelijk maken van fossiele brandstoffen of onstabiele geopolitieke markten. Voorstanders verwijzen naar landen als Frankrijk, waar kernenergie meer dan 70% van de elektriciteitsproductie uitmaakt zonder noemenswaardige incidenten in decennia. Sommigen stellen zelfs dat we zonder kernenergie onze klimaatdoelstellingen gewoonweg niet kunnen halen.

Maar achter dit ogenschijnlijk stille rendement schuilt een moreel dilemma: wat als schoon niet hetzelfde is als zuiver? Wat als ‘technisch haalbaar’ niet ethisch verantwoord is? De islamitische traditie verplicht ons niet alleen te denken in termen van nut, maar in termen van rechtvaardigheid, voorzorg en verantwoordelijkheid. En kernenergie wringt met al die drie.

Maslahah en dharar – nut en schade

Een basisprincipe in de islamitische ethiek is dat publieke baten (maṣlaḥah – مصلحة) alleen toegestaan zijn als ze niet gepaard gaan met grotere schade (ḍarar – ضرر). De profetische regel luidt: “Lā ḍarar wa-lā ḍirār” – “Er mag geen schade zijn, noch schade berokkenen.” (Hadith, Sunan Ibn Majah). Volgens islamitische jurisprudentie geldt: “Al-ḍarar yuzāl” – “Schade moet worden weggenomen, ook al gaat dat ten koste van winst.” (Qawāʿid al-fiqhiyyah)

Kernenergie kan energie leveren – maar tal van wetenschappelijke onderzoeken waarschuwen voor de structurele gezondheids- en milieurisico’s die ermee gepaard gaan. Een recente meta-analyse van Schultz en Schöllnberger (2024) onderzocht 47 studies rond 175 kerncentrales in 17 landen. De studie toonde aan dat werknemers in de nucleaire sector een verhoogd risico lopen op kanker. Zelfs bewoners in de omgeving van kerncentrales worden ook blootgesteld aan verhoogde niveaus van laag-niveau straling. Deze blootstelling is niet zonder gevolgen. De analyse geeft een statistisch verhoogd risico op mesothelioom en andere vormen van kanker in deze populaties aan.

De rampen van Tsjernobyl (1986) en Fukushima (2011) zijn schrijnende herinneringen aan hoe nucleaire energie catastrofaal kan ontsporen. In het geval van Tsjernobyl rapporteerde de OECD Nuclear Energy Agency (2002) dat duizenden hulpverleners en lokale bewoners te maken kregen met ernstige radiologische gevolgen, waaronder een stijging van schildklierkanker bij kinderen. Ook de langdurige impact op mentale gezondheid en sociale stabiliteit is aanzienlijk. In Fukushima stelden Hasegawa et al. (2015) dat, naast de fysieke risico’s, ook langdurige psychologische stress, sociale fragmentatie en een afname van het gevoel van veiligheid als gevolg van de ramp grote gezondheidskosten met zich meebrachten. Stralingsangst, verlies van vertrouwen in instituties en verlies van woongebied behoren tot de langetermijngevolgen.

Ook op het vlak van milieu zijn de zorgen reëel. Volgens een studie van Santoyo-Castelazo en Azapagic (2024) is de ecologische voetafdruk van kernenergie aanzienlijk wanneer men het volledige productieproces in acht neemt. De mijnbouw van uranium, de bouw en afbraak van centrales en het langdurig beheer van radioactief afval veroorzaken allemaal substantiële emissies en milieuschade. Deze vorm van energieopwekking is dus niet zo “schoon” als vaak beweerd wordt.

Het probleem van radioactief afval is daarbij fundamenteel. De International Atomic Energy Agency (IAEA, 1980) waarschuwde al meer dan vier decennia geleden dat veilige opslag van afval gedurende tienduizenden jaren technisch onzeker blijft, en dat de risico’s van lekken of sabotage nooit volledig uitgesloten kunnen worden. Vandaag zijn die problemen nog steeds niet opgelost. De opslagplaatsen liggen vaak in minder kapitaalkrachtige regio’s, wat sociale rechtvaardigheidsvragen oproept.

Ten slotte wijst Sovacool (2016) op een vaak vergeten dimensie: de inzet op kernenergie vertraagt de energietransitie. Budgetten, tijd en politieke aandacht worden opgeslorpt door megaprojecten die jaren vergen. Dit terwijl goedkopere en snellere oplossingen – zoals zon en wind – economisch en ecologisch voordeliger zijn.

Moderne bio-ethiek (cf. UNESCO, 2005) en wetenschappelijke evaluaties van het precautionary principle (Santillo et al., 2018) ondersteunen dit: als een technologie structureel risico’s inhoudt voor gezondheid, milieu en toekomstige generaties, is het niet moreel verantwoord – ook al is het technisch mogelijk. In islamitische termen: dat is niet ḥalāl, maar mukhtāl – moreel twijfelachtig, mogelijk zelfs verboden.

Khilafa: rentmeesterschap vraagt om voorzichtigheid

De mens is in de Koran een khalifa – een rentmeester:

إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةٗ
“Ik zal een plaatsvervanger aanstellen op aarde.” (De Edele Koran, 2:30)

Dat betekent: je beheert wat niet van jou is. En als beheerder moet je keuzes maken die verantwoord zijn op lange termijn. De islam leert dat de aarde een amānah (أمانة) is – een toevertrouwd goed. Atoomenergie laat een erfenis van gevaar achter voor duizenden jaren. Hoe kan een rentmeester dat verantwoorden tegenover de Schepper, als er veiliger alternatieven bestaan?

Atoomenergie laat een erfenis van gevaar achter voor duizenden jaren. Hoe kan een rentmeester dat verantwoorden tegenover de Schepper, als er veiliger alternatieven bestaan?

Rechtvaardigheid: wie draagt het risico?

De meeste kerncentrales staan niet in rijke buurten. Ze staan vaak in rurale of sociaal kwetsbare regio’s waar de bevolking minder economische en politieke slagkracht heeft. Hun afval wordt opgeslagen in gebieden waar verzet moeilijker doordringt tot beleidsniveaus – bijvoorbeeld in inheemse gemeenschappen of regio’s met een zwakke milieuwaakhond. Dit fenomeen wordt in de literatuur aangeduid als milieuracisme of milieu-onrechtvaardigheid: de ongelijke verdeling van ecologische risico’s over bevolkingsgroepen, gebaseerd op ras, klasse of politieke macht.

Volgens milieusocioloog Robert Bullard (2000), de grondlegger van de Environmental Justice-beweging, is dit geen toeval maar een structureel kenmerk van milieubeleid in industriële staten. In zijn werk Dumping in Dixie beschrijft hij hoe giftig afval, industrieparken en gevaarlijke installaties systematisch worden geplaatst in Afro-Amerikaanse of arme buurten in het zuiden van de VS. Met als onderliggende logica dat deze gemeenschappen minder kans hebben om zich succesvol te verzetten.

Ook David Pellow (2018) beschrijft in zijn boek What Is Critical Environmental Justice? de lokale onrechtvaardigheid en toont aan hoe wereldwijde ecologische praktijken – zoals de opslag van nucleair afval – structureel samenhangen met koloniale erfenissen, economische ongelijkheid en raciale marginalisering. Zo worden vaak landen in het Globale Zuiden overwogen als “ideale” sites voor opslag, recyclage of ontmanteling van nucleair materiaal, omdat ze minder juridische bescherming en minder onderhandelingsmacht hebben.

Deze dynamiek is duidelijk zichtbaar in de nucleaire industrie:

• In de Verenigde Staten bevinden zich disproportioneel veel opslaglocaties van radioactief afval in inheemse gebieden.
• In Frankrijk wordt kernafval uit civiele installaties opgeslagen in achtergestelde regio’s zoals La Hague.
• En wereldwijd wordt afval naar landen in Afrika en Centraal-Azië getransporteerd onder het mom van ‘technische samenwerking’ of ‘ontwikkeling’.

Vanuit islamitisch perspectief, waarin rechtvaardigheid (ʿadl – عدل) een kernwaarde is, is dit onaanvaardbaar. De Koran beveelt:

وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ ۚ ٱعْدِلُوا۟ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
“Laat de haat jegens een volk jullie er niet toe brengen onrechtvaardig te handelen. Wees rechtvaardig – dat is dichter bij taqwa.” (De Edele Koran, 5:8)

Zolang de baten van kernenergie vooral naar de middenklasse en industrie gaan en de ecologische lasten op de schouders vallen van gemarginaliseerde gemeenschappen – in deze of volgende generaties – kan deze technologie moeilijk als ethisch neutraal of rechtvaardig worden gezien. Een ethisch energiebeleid vraagt dus niet alleen technische excellentie, maar ook structureel mededogen en een herverdeling van ecologische risico’s.

Het alternatief bestaat al

Islamitisch denken is ook denken in eenvoud, voorzichtigheid en vertrouwen. Zon, wind en water zijn middelen die Allah heeft geschapen. Ze zijn hernieuwbaar, breed toegankelijk en lokaal op te wekken. De overgang naar hernieuwbare energiebronnen zoals zon en wind wordt steeds realistischer en haalbaarder, zowel technisch als economisch. Recente studies tonen aan dat deze bronnen, ondanks hun onvoorspelbare aard, een volwaardig alternatief vormen voor conventionele energieopwekking als fossiele brandstoffen en kernenergie.

Ecologische impact van hernieuwbare energiebronnen

Levenscyclusanalyses (LCA) van wind- en zonne-energie benadrukken dat de meeste milieueffecten optreden tijdens de productie- en constructiefasen, met name bij materiaalwinning en fabricage. Tijdens de operationele fase zijn de emissies echter minimaal. Bijvoorbeeld, een studie van Turkmen & Babuna (2024), gepubliceerd in Renewable and Sustainable Energy Reviews, wijst erop dat de bouw van windturbines de grootste bijdrage levert aan de milieu-impact, maar dat recycling aan het einde van de levensduur deze impact met maximaal 49% kan verminderen.

Een andere studie van Mahmud & Farjana (2022) vergelijkt de atmosferische bedreigingen van verschillende hernieuwbare energiecentrales, waaronder zonne- en windenergie, en concludeert dat deze technologieën aanzienlijk lagere ecologische gevolgen hebben in vergelijking met traditionele energiebronnen.

Haalbaarheid van een volledige transitie naar hernieuwbare energie

Een artikel van de Energy Watch Group beschrijft aan de hand van twee onderzoeken, dit van Al-Shetwi, et al. (2018) en van Diesendorf & Elliston (2017), dat een overgang naar 100% hernieuwbare elektriciteit technisch haalbaar is. De studies stellen dat elektriciteitsvoorzieningssystemen die volledig op hernieuwbare energie draaien, technisch haalbaar, betrouwbaar en betaalbaar zijn voor veel landen en regio’s wereldwijd. Al-Shetwi et al (2018) bevestigd specifiek voor Europa dat een transitie naar 100% hernieuwbare energie in de industrie haalbaar is vóór 2050, op voorwaarde dat er energie-efficiëntieverbeteringen worden doorgevoerd.

Daarnaast benadrukken meerdere scenario-analyses dat een systeem gebaseerd op 100% hernieuwbare elektriciteit niet alleen haalbaar is, maar ook veerkrachtiger tegen geopolitieke schokken en prijsschommelingen. Al-Shetwi et al. (2018) wijzen erop dat, mits ondersteund door beleid voor energie-efficiëntie, decentrale opwekking en flexibele netwerken, hernieuwbare energie niet alleen het klimaat ten goede komt, maar ook zorgt voor meer energieonafhankelijkheid op regionaal niveau. Bovendien heeft IRENA berekend dat hernieuwbare energie, wanneer goed geïntegreerd in slimme netten en ondersteund door batterijopslag en demand-side management, tegen 2050 wereldwijd tot 90% van de elektriciteitsvraag betrouwbaar kan dekken. Het beeld dat zon en wind ‘onbetrouwbaar’ zijn, houdt dan ook steeds minder stand naarmate de technologie vordert. Duurzame transitie is niet langer een idealistisch toekomstbeeld, maar een technisch en economisch onderbouwd pad – mits men bereid is de juiste keuzes te maken.

Deze alternatieven zijn maṣlaḥah met minimaal ḍarar – en passen dus veel beter in het islamitisch ethisch denken. Zoals de Profeet ﷺ zei:

دَعْ مَا يُرِيبُكَ إِلَىٰ مَا لَا يُرِيبُكَ
“Laat wat je doet twijfelen, voor wat geen twijfel kent.” (al-Tirmidhi)

Kernenergie mag dan krachtig zijn – het blijft omgeven door twijfel, risico en onomkeerbare gevolgen. Dat alleen al zou moslims moeten aansporen tot extra voorzichtigheid.

En jij?

Durf jij kritisch te kijken naar het energiedebat – niet vanuit rendement, maar vanuit geloof? Durf jij te zeggen: wij willen een energievoorziening die rechtvaardig, voorzichtig en transparant is? Geen technologie die afhankelijk is van zwijgen, subsidies en opslagproblemen zonder einde.

Islamitische duurzaamheid is niet alleen een kwestie van cijfers, maar van geweten.